انواع موسيقي بلوچستان

 

موسيقي بلوچستان به پنج نوع متفاوت تقسيم بندي مي‌شود:

1- نعت و غزل : همان موسيقي عرفاني بلوچستان است . ادوات اصلي در اين موسيقي رباب و تنبورگ مي باشد امروزه نيز استفاده مي شود در اين موسيقي اشعار عرفاني از مولانا ، حافظ ، جامي ، خسرو دهلوي ، شيخ عثمان مروندي معروف به قلندر لعل شهباز و اشعار عرفا و شعراي محلي سراوان كه اكثرا از سادات روستاهاي پير آباد و دهك هستند ، بكار مي روند از جمله خواجه مرشد ، خواجه بني بخش و سيد عبدالرئوف را با موسقي محلي  وعرفاني در ايام خاص مثلا ميلاد ائمه خصوصا نيمه شعبان در مراسم مولودي مي خوانند . يكي از نوازندگان رباب و خواننده مرشد محمد جان پير آبادي است كه از چهره اي جذاب و صدايي گيرا برخوردار است و در نوازندگي رباب استادي به تمام معنا است ، ولي به دليل اعتقادات عرفاني و مذهبي اجازه ضبط صدا و تصوير را نمي‌دهد .

2- صوت و نازينك : اين موسيقي عبارت است از آهنگ هاي شاد و نشاط انگيزي كه با ترانه و آواز همراه مي باشد . صوت با همراهي چند ساز كه قيچك به طور مسلم جزو آنهاست اجرا ميشود ، آهنگ هاي صوت زياد متنوع نيست و يكنواختي آشكاري از آن احساس مي شود ، اما ترانه هاي صوت متنوع است و پيرامون مفاهيم عاشقانه و زيبايي طبيعت و حكايت ازشور و نشاط عشق و جواني دارد . مفاهيم آن پر معنا و بيانگر شور و حالي است كه سروده طبع لطيف و شاعرانه بلوچ و انعكاس تخيلات زيباي وي و نيز عشق عميق به ايران ووطن را ترسيم مي كند . موسيقي صوت خود به آهنگ هاي متفاوتي تقسيم مي شود از جمله آهنگ هايي كه در مجالس رسمي و اعياد و جشن ها اجرا مي شوند ، اصطلاحاً شعر گفته مي شوند . در اين آهنگ ها مضامين ترانه ها پيرامون داستان هاي شورانگيز عشقي و فولكوريك بلوچستان مثل داستان هاني و شي مريد ، بي بگر و گراناز ، عزت و مهرك ، حمل و ماه گنج دور مي زند در اجراي شعر سه حالت مختلف معمول است : الف- دپگال ب ـ الخان ج- زهيروگ .

و اما آهنگ هاي نازينك بر عكس آهنگ هاي صوت از تنوع زيادي برخوردار است . نازينك به آهنگ هايي كه در مراسم عروسي نواخته مي شوند ، مي گويند ترانه هاي نازينك كه در خانه داماد خوانده ميشوند ، قد و قامت ، شجاعت و مردانگي داماد را مي ستايد و ترانه هاي نازينك كه در خانه عروس خوانده مي شوند ، زيبايي ، نجابت و شايستگي دختر را بيان مي كنند آهنگ هايي كه در هنگام استحمام داماد مي نوازند ((هلوهالو)) نام دارند و به آهنگ هايي كه در راه مي نوازند ((لارطو)) مي گويند .

3- موسيقي حماسي : دراصطلاح محلي موسيقي پهلواني گفته مي شود . در واقع بيان تاريخ ووقايع تاريخي و حماسي بلوچستان است . بيشتر در مجالس بزرگان قوم توسط پهلوان و همراهان اجرامي شود . ساز اصلي اين موسيقي تنبورگ است كه عمدتا خود پهلوان مي نوازد و قيچك نيز همراهي مي كند اشعار بيشتر درباره داستان هاي حماسي مثل داستان چاكر و گهرام ، دادشاه و .. هستند در اين موسيقي خواننده كه معمولا تنبورگ هم مي نوازد ، سازش رادر بغل مي گيرد و با زبان محاوره به بيان داستان مي پردازد ، اين حالت را دپگال مي گويند ، پهلوان در حين دپگال تنبورگ نمي‌زند ، بلكه ساير همكارانش كه قيچكي حتما جزو آنهاست ، آرام آرام مي نوازند . سپس آهنگ ريتميك مي شود ، خواننده تنبورگ را به صدا درمي آورد  وهمه را در هم مي ريزد و شور و حالي ايجاد ميشود . به اين حالت ((الحان )) ميگويند . پس از آن در جاهايي از شعر حماسي كه مضمون غمگيني دارد و با آوازي اندوهگين شرح ماجرا دنبال مي شود ، قيچكي با آهنگ هاي غمگين و سوزناك يعني ((زهيروك )) پهلوان را همراهي مي كند .

4- موسيقي درماني : كه در اصطلاح محلي به آن ((گواتي )) مي گويند . براي درمان بيماري هاي روحي بكار مي رود . بيماري باد ((گوات )) بر چند نوع است ، براي هر كدام آهنگ خاص نواخته مي شود . مهمترين آنها عبارتند از : زار ، شيك ، پري . براي تشخيص نوع گوات ، اول طي مراسمي آهنگ هاي مختلف گواتي نواخته مي شود . بسته به نوع گوات ، بيمار به يكي از آهنگ ها عكس العمل نشان داده و براي معالجه آن ، اگر از نوع زار است  وبيمار نيز مرد است ، بابا زار و اگر زن باشد ، ماما زار طي مراسمي كه اغلب با موسيقي و دعاهمراه است ، گوات را از تن بيمار بيرون مي راند  واگر از نوع ديگر باشد ، توسط خليفه گواتي كه تنبورگي در بغل دارد، ريتم آهنگ راتعيين مي كند ، سپس قيچكي  وديگر همراهانش آهنگ را دنبال مي كنند . اين آهنگ را ((مقام )) مي گويند ، البته در بعضي جاها خليفه توسط ني ريتم آهنگ را تعيين مي كند  وبقيه با دست زدن و قيچك با مقام گواتي او را همراهي مي كنند . اشعار اين موسيقي اغلب مذهبي و در مدح خدا، رسول خدا ، پيرها و شيخ ها هستند و هر كدام از مقام هاي گواتي نام مخصوص به خود دارند مانند : سيمرغ ، قلندري ، قلندر ، ياهو ، يا الا هو و … خليفه با اجراي مقام گواتي متناسب با بيماري او تا زماني كه بيمار عكس العمل نشان ندهد ادامه مي دهد . هر زمان بيمار عكس العمل نشان داد كه در اصطلاح محلي مي گويند ، بيمار ((پُر)) شده است ، نشانه بهبودي بيمار است . در اين هنگام خليفه ، باد يا همان گوات را قسم مي دهد كه از سر بيمار بيرون برود ، اگر خليفه موفق بشود ، بيمار با تكان دادن سر خود به حالت عادي برمي گردد.

5- موسيقي سهت : موسيقي كه توسط زيور آلات زنان بلوچ نواخته مي شود. هر چند تلفيق موسيقي بلوچستان با مراسم و سنن قومي باعث شده كه تا اين حد حفظ شود ، اما با پهناي گسترده اي كه دارد ، تقسيمات فراوان و نام ها وواژه هاي بسياري پديد آورده و همانند موسيقي ساير اقدام ايراني نشانه هاي زيادي از فرهنگ اصيل ايراني و باورهاي اسلامي دارد كه نمي تواند از نگاه هيچ پژوهشگري مخفي بماند . بنابراين با تحقيق  ومطالعه بيشتر آن به اصالت  ورموز فرهنگ پرمايه ايران پي مي بريم.

مهندس عبدالسلام بزرگزاده – مدير كل صنايع دستي استان